Kolumne
Slova
Piše: Adnan Ibrahimović

Otkriće Amerike, 1492. godine, uzima se kao razdjelnica dvije historijske epohe poznate kao Srednji i Novi vijek. Uglavnom je taj događaj i ta godina ljudske historije poznata po tome. Mnogo manje je poznato da je drugog dana te godine u ruke Ferdinanda II Aragonskog i Izabele I Kastiljanske predata Granada, posljednje muslimansko kraljevstvo na Iberijskom poluostrvu. Rekonkvista je završena, muslimanska Španija je nestala. Istog tog trenutka, pored ključeva grada, u ruke Europe predata je nauka i umjetnost a doba renesanse moglo je da počne.


Dr.sci. Adnan Ibrahimović

Šta je prije toga bila muslimanska Španija ili onaj njen dio koji je poznat kao Andaluzija (Endeluz)?
I prije nego su na Iberijsko poluostrvo došli prvi muslimani, koje je predvodio Berber Tarik ibn Zijad, na njemu su se vodili krvavi etničko-vjerski ratovi između špansko-romanskih starosjedilaca katolika i vizigotskih doseljenika arijanaca. Poraz Roderika, vizigotskog kralja, označio je početak stvaranja najzapadnijeg umajadskog kalifata. Nastalo je jedno multietničko društvo, koje je prije svega bilo tolerantno, u kome nije bilo progona ni po kojoj osnovi, kao što do tada nije bio slučaj na tim prostorima (progon Hebreja od strane vizigotskih kraljeva). Na dostignuća tog društva i danas se pozivaju mnoge međunarodne organizacije i institucije, koje se bave unapređenjem društvenih odnosa, ne ustručavajući ga nazvati idealnim.
U jednom takvom društvu, koje je baštinilo i podsticalo principe islamskog pogleda na nauku, istraživanje i sticanje znanja uopšte, koji ističu potrebu ali i afirmaciju čovjeka da se učenjem i izučavanjem (istraživanjem) permanentno bavi i stečeno znanje prenosi dalje, sadašnjim i budućim generacijama, nije ni bilo neobično da je nastavilo tim putem, koji ga je doveo u poziciju da postane izvorište novih naučnih i umjetničkih ideja u muslimanskom svijetu, ali posebno u europskim okvirima, tada kršćanske Europe koja je još živo pamtila svoje paganske korijene.
Andaluzija postaje ishodište mnogim naučnim disciplinama, čiji razvoj doseže svoj zenit u odnosu na svoje doba. Brojni su naučnici koji su živjeli i radili u Andaluziji pa je jedino praktično pomenuti one najpoznatije. Jedan od njih je Alijj ibn Hazm (Benhazem, njegovo latinsko ime) bio je prvi u izučavanju komparativne religije, ali i kao pjesnik ostavio je svoj značajan trag u književnosti odnosno umjetnosti. Poznato je njegovo dijelo, „Golubičina ogrlica“, o platonskoj ljubavi. Sociološka nauka bila bi nezamisliva bez temelja koje joj je dao njen osnivač Ibn Haldun, autor Prolegomene (Predgovora), ali i značajan historiograf. Zatim, tu su: Ibn al Baytar, botaničar, farmaceut i utemeljitelj veterine; Ibn Bajjah (Avempace), filozof, muzikolog, liječnik, komentator Aristotelovih dijela; Ibn Tufayl, liječnik, filozof aristotelovac, autor filozofskog romana „Živi sin Budnoga“; Muhjuddin ibn Arebi, najveći spekulativni um islamskog sufizma, osnivač iluminističke škole i autor najraskošnijeg mističnog opusa; Ibn Zuhr (Avenzoar), zagovornik kliničkog istraživanja i praktičnog ekspretimentisanja; Ez Zargali iz Toleda, koji je pojednostavio helenski astrolab (njegova verzija poznata kao „saphae azarchelis“), koji predstavlja remek dijelo astronomije i inženjerstva, koji je mogao da obavlja 50-60 funkcija, i poznat po teoriji eliptičkih orbitala planeta Sunčevog sistema (njegovu teoriju je potvrdio Kepler tek u XVII vijeku); Al Tusi, čija su djela bila inspiracija Kopernikovom radu. Među geografima mogu se izdvojiti: El Idris (njegovo djelo je „Rogerova knjiga“), koji svijet dijeli na sedam klimatskih regija, a njih na deset dijelova, izradio je karte koje se odlikuju izvanrednošću i po izgledu i po tačnosti; Abdulah ibn Abdulaziz (djelo „Putevi i zemlje“), a od historičara: Ebu Bekr ibn Omer, Ebu Mevran, Ibn Fradi. Među pjesnicima treba istaći Ibn Darradž el Kastallija sa svojim kasidama nenadmašne ljepote. Na kraju, bilo bi krajnje nemarno ne spomenuti Ibn Rušda (Averroes), koji je poznat po svom medicinskom djelu „Opšti zakoni medecine“ i kao najpoznatiji komentator Aristotelovih dijela. Zbog svojih dostignuća u filozofiji našao je svoje mjesto i na monumentalnoj i eurocentričnoj Rafaelovoj freski „Atinska škola“, u Vatikanu (Rafaelove sobe), u društvu sa Aristotelom, Platonom, Diogenom, Hipatijom... Taj komentator Aristotelovih dijela bio je toliko značajan da se govorilo, da na europskim univerzitetima studenti, dok izučavaju Aristotela, u jednoj ruci drže njegovo djelo a u drugoj Ibn Rušdov komentar tog djela. Možda se tome ne treba ni čuditi, ako se zna da se Ibn Rušd smatra prvim nosiocem europske racionalne misli. U svom radu težio je da „pomiri“ filozofiju i religiju, odnosno filozofsku i vjersku misao, odnosno da pokaže da one ne stoje na suprotnim stranama već da se nadopunjuju i teže istom cilju – spoznaji prirode, što znači i spoznaja Boga. On svoj način spoznaje prirode crpi upavo iz Kur'anske objave, u njenim ajetima. U tom nastojanju postao je poznat po svojoj izjavi: „Filozofija je potraga za istinom. Ako Bog postoji može postojati ruku pod ruku sa filozofijom.“ Bog je istina, a zašto ne koristiti sve što će nas do te istine dovesti, pa i filozofiju i njene metode.
U Kordobi, tog doba, bilo je 70 biblioteka, a samo centralna biblioteka imala je, tako se prenosi, 400.000 ručno ispisanih knjiga i kataloga (44 toma su predstavljala samo popis naslova koji su bili u biblioteci). U isto vrijeme, u drugim dijelovima Europe, samostan koji je imao 100 knjiga smatrao se bogatim, u smislu literaturnog bogatstva. Nakon pada Granade, ali i ostalih gradova Andaluzije ranije, u duhu Svete inkvizicije, biblioteke su poharane, njihove knjige javno spaljivane kao hereza. Građani ovih gradova su plakali, ne zbog svoje sudbine, već zbog žalosne sudbine knjiga koje su nestajale u plamenu. Također, u Kordobi je bilo 17 univerziteta, a gotovo da nije bilo nepismenog stanovnika Kordobe. Univerzitetski gradovi su bili i Sevilja (Išbilia), Malaga, Granada (Garnata). Andaluzijska univerzitetska praksa uticala je na razvoj univerziteta širom Europe, kao novi način prenošenja i sticanja znanja – univerzitetski sistem koji i danas koristimo. 
Sve ono što su nudili univerziteti i biblioteke nije bilo isključivo rezervisano za muslimane, već su njihova vrata bila otvorena svim stanovnicima gradova, kršćanima i Hebrejima. Među najpoznatijim hebrejskim naučnicima muslimanske Španije su Ben Gabirol, poznat kao „hebrejski Platon“, dok se u medicini i filozofiji isticao Mosheh ben Maimon, koga su nazivali „drugi Mojsije“ a europska javnost ga češće zna i naziva imenom Maimonides. Adelard iz Batha bio je jedan od mnogih kršćana koji su na muslimanskim univerzitetima sticali znanje i prenosili ga Europi. O onome što je vidio, što je spoznao i naučio ostavio je svoje zapise. Najpoznatiji među kršćanskim studentima bio je i jedan biskup Rima, poznat kao papa Silvester II. Još dok je bio monah Gerbert Aurillac, sticao je znanje izučavajući tzv. „arapske nauke“. Kao papa, otpremio je mnoštvo mladih ljudi da isti taj nauk savladaju na andaluzijskim univerzitetima.
Da li je onda pretjerano kazati da je tadašnja Andalujzija bila svetionik srednjovjekovne Europe, koja je grcala u mraku neznanja, mraku više sujevjerja i vjerske manipulacije nego istinske vjere? Sa svim ovim univerzitetima i prevodilačkim centrima, u gradovima koji su, još tada, imali uličnu rasvjetu, gdje su svima na raspolaganju bila javna kupatila, gdje je arhitektura i hortikutura udahnula ljepotu i umjetnost u građevine i prostor ljudskog življenja, sasvim je sigurno da je Andaluzija ishodište europske renesanse, i sve što renesansa predstavlja u nauci, umjetnosti i kulturi. To što znamo pod pojmom renesansa i ono što je došlo poslije nje, svoje ishodište ima u muslimanskoj Španiji – Andaluziji. Philip Hiti bi kazao za muslimansku Španiju da je: „...ispisala jedno od najsvijetlijih poglavlja u duhovnoj historiji srednjovjekovne Europe.“ Na ovaj andaluzijski svijet nije ostao ravnodušan ni Nitsche, kao i mnogi drugi, kojeg naziva čudesnim, njemu bliskim. Osjeća ga izražajnijim po duhu i senzibilnijim i od Rima i od Grčke i izražava tugu što je, kako on kaže, „pregažen“. Objašnjavajući zašto je tako i zašto tako osjeća, kazao je: „Jer je držao do sebe, jer je svoj nastanak zahvaljivao muževnim instinktima, jer je životu govorio da, i to je govorio rijetkom i dragocjenom istančanošću maurskog života... Kasnije, križari su se borili protiv nečega pred čim je bilo priličnije da su padali ničice u prašinu – protiv kulture pred kojom bi čak i naš devetnaesti vijek morao da se osjeća vrlo ubogim, veoma poniznim“ (Nitsche: „Antikrist“).
U periodu 1009. – 1031. godine, dolazi do intezivnog slabljenja centralnih vlasti, što se personalizira kroz niz „nejakih“ vladara, pa se halifat raspada na više manjih država, poznatim kao tajfe. Njima upravljaju manje moćni vladari. Jedina svijetla strana tog perioda, u toku kojeg uopšteno slabi vojna i politička moć muslimana na Iberijskom poluostrvu, je procvat umjetnosti, što je svojevrsna posljedica mecenskog takmičenja vladara muslimanskih tajfi. Svoju prednost jednih nad drugim tražili su u mecenskom dobročinstvu. Mnogi historičari i sociolozi saglasni su u mišljenju da je opadanje moći, do potpune propasti, muslimanskih država i društava, u tadašnjoj Španiji, posljedica razdora i otvorenih neprijateljstava među muslimanima, uključujući i međumeshebske netrpeljivosti (Kako se historija ponavlja!?). Uz to, navode se pohlepa i samoudovoljavanje muslimanskih elita i gubljenja unutrašnje religijske dinamike. Sa druge strane, vanjski činioci, bili su ujedinjenje i širenje kršćanskih kraljevstava te geografska i politička izolacija od ostatka muslimanskog svijeta. Neodoljivo podsjeća i na aktuelano muslimansko stanje izolacija, blokada i otvorenih političkih i vjerskih sukoba među islamskim zemljama današnjice. Pod takvim okolnostima, 1085. godine, Alfonso VI osvaja Toledo, čime započinje viševjekovna španska rekonkvista (ponovno osvajanje). Završila se 2. januara 1492. godine, kada je Muhamed XII (Boabdil), kralj Grande, predao ključeve grada i kraljevstva. 
Od tada do danas, dešava se potpuno, ako ne zamiranje, onda, padanje u duboki san naučne i istraživačke odnosno spoznajne misli u muslimanskom svijetu. Bez nje, muslimani uranjaju u viševjekovnu kulturnu zaostalost. Rijetki primjeri i kratkotrajni periodi buđenja te misli sprječavaju da ovaj san bude pretvoren u potpunu smrt. Oni koji su do jučer bili kulturno i civilizacijski inferiorniji ne samo da su sustigli muslimane, već su u odnosu na njih i potpuno superiorni. Superiornost i u ekonomskom i u političkom smislu, što koriste za usmjeravanje svih procesa u muslimanskim društvima, na način kako odgovara njihovim interesima. Uopšteno gledano, taj interes je produžiti usnulost u pogledu spoznajne potrebe, a afirmaciju onoga, mora se biti korektan i priznati, što danas predstavlja prepoznatljivost u većini muslimanskih društava – pohlepu, korumpiranost, autokratiju, podaništvo, fanatičnost, društvenu raslojenost... Takvo stanje omogućuje nove vidove postkolonijalne dominacije, skrivene iza velikih riječi demokratizacije i opšteg napretka, koje su samo političke floskule, verbalni čin, kojima se kupuje vrijeme i otupljuje potreba za gradnjom društva na principima Kur'anskih moralnih načela.
Možda je stanje muslimanskih društava, odnosno institucija u njima (institucija svih oblika a posebno obrazovnih i naučnih), koje trebaju da budu nosioci društvenih promjena, reformi i izgradnje društva pravne sigurnosti i ekonomske stabilnosti, najbolje opisano u knjizi „Put u Meku“, autora Muhammeda Asada, u dijalogu između autora i šejha Mustafe el Meragija. Šejh Mustafa kaže, u želji da prikaže stanje profesora i naučnika u Al Azharu: „Vidiš li one 'učenjake' tamo?... Oni su kao one svete krave u Indiji koje, kako mi rekoše, pojedu svaki štampani papir koji nađu na ulicama... Da, oni gutaju sve štampane stranice iz knjiga koje su pisane prije nekoliko stoljeća, ali oni ih ne probavljaju. Oni više ne misle svojom glavom; oni čitaju i ponavljaju, čitaju i ponavljaju, a studenti koji ih slušaju nauče samo čitati i ponavljati, generacija za generacijom.“ Zbunjen, Asad je pokušao da opravda situaciju pozivajući se na staru slavu univerziteta i naučnike iz prošlosti. Šejh je na to tužno kazao: „On je prestao da ih daje prije nekoliko stoljeća... Pa, možda, ne sasvim; tu i tamo, ponekad, nezavisni mislilac bi nekako uspijevao da izroni iz El-Ezhera čak i u današnje doba. Ali u cjelini, El-Ezher je pao u sterilnost od koje trpi čitav muslimanski svijet, a njegov stari podsticaj je ugašen. Oni stari islamski mislioci, koje si spomenuo, ne bi nikada ni sanjali da se nakon toliko stoljeća njihove misli, umjesto da se nastavljaju i razvijaju, samo ponavljaju bez kraja, kao da su to konačne i nepogrešive istine. Ako bilo šta treba da se promijeni nabolje, treba ohrabriti mišljenje, umjesto sadašnje imitacije mišljenja...“. Taj razgovor podstakao je Asada na razmišljanje u kome se treba izdvojiti zaključak: „Jer, zaista, upravo islam je vodio prve muslimane do kolasalnih kulturnih uspona, usmjeravajući njihovu energiju prema svjesnom mišljenju kao jedinom sredstvu za shvaćanje prirode Božijeg stvaranja i, prema tome, Njegove volje. Od njih se ne zahtijeva da vjeruju u dogme koje je teško ili čak nemoguće shvatiti; u stvari, nikakva dogma se ne može naći u objavi Poslanika pa, prema tome, žeđ za znanjem kojim se odlikovala rana muslimanska historija nije morala, kao drugdje u svijetu, voditi mučnu borbu protiv tradicionalne vjere. Naprotiv, ona je izbijala upravo iz te vjere. Arapski Poslanik je objavio da je „traženje znanja najsvetija dužnost svakog muslimana i muslimanke“, a njegovi sljedbenici su shvatili da samo stjecanjem znanja mogu potpuno služiti Bogu.“ 
„Naravno da Bog vlada univerzumom, ali mi, možemo i trebamo istraživati prirodni svijet. Arapi nas tome uče“, rekao je Adelard iz Batha, prenoseći svoja iskustva srednjovjekovnoj Europi. Muslimani sadašnjice trebali bi da uče od muslimana iz Zlatnog doba islama. Da li je vrijeme za to? Da, bilo je odavno. Nakon više od pola milenija sna, vrijeme je da se probude i ponovo preuzmu davno predato svjetlo renesanse. Slavnom prošlošću se treba ponositi ali ne samo to, slavna prošlost mora se živjeti u sadašnjosti i planirati je za budućnost, slijedeći put kojim te Gospodar upućuje: Uči, čitaj, u ime Gospodara tvoga...


U Tuzli, 2. januara 2018. godine, 526 godina nakon pada Granade.